کردهای ازدی در ارمنستان
![](https://hisare.ir/fa/wp-content/uploads/2017/04/3abb66d58aa91d2b7b16f08ee38a95c0_L.jpg)
از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ارمنستان سیمای متفاوتی به خود گرفته است. برای مثال کردهای ازدی(Ezdi) در سراسر شهرها و روستاهای این کشور پراکنده شده و با مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مختلفی روبرو بوده اند و هم اکنون نیز بحران هویت فزایندهای را از سر میگذرانند که ۲۰سال پیش، زمانی که این کشور برای اولین بار از سلطه ی اتحادجماهیرشوروی رهایی یافت، آغاز شد.این مساله موضوع مطالعات آکادمیک و انسانشناسانه ی عمده ای در اروپا بوده است، اما کردها خود با این مساله چندان درگیر نشده اند.
آخرین موج مهاجرت ازدیها به ارمنستان در دهه ی ۱۹۳۰ روی داد و اولین موج مهاجرت نیز در زمان قتل عام ارمنیها توسط امپراطوری عثمانی رخ داده بود. لذا ارمنستان به پناهگاه مهمی برای کردهای ایزدی تحت سلطه ی عثمانی بدل شده بود.
ازدیها در دوران معاصر، مشارکت چشمگیری در فرهنگ کرد، خصوصا در حوزه ی موسیقی و ادبیات داشته اند. فی المثل در کشور ارمنستان بود که اولین فیلم کردی به نامزارِ[۳]، در سال ۱۹۲۸ تولید شد و اولین رمان کوردی با نام چوپان کورد، ۷۶ سال پیش توسط عربِ شَمو[iv]، نگاشته شد .
روزنامه ی «رِیا تازه»[v] ( به معنای راه نو)، که طولانیترین دوره انتشار را در میان روزنامه های کردی داشته است، سال ۱۹۳۲ در ارمنستان چاپ شد. اولین پخش رادیوی کردی نیز در اوایل دهه ی ۱۹۴۰۰ در ارمنستان آغاز به کار کرد که البته بعدها پخش این رادیو برای مدتی متوقف گردید، اما در سال ۱۹۵۵ دوباره از سرگرفته شد. همچنین نخستین باری که حروف رومی در نوشتار کردی بکارگرفته شد، و نیز گشایش اولین مدرسه ی کردی در ارمنستان بود.
کردشناسی[vi]، نخستین بار در سال ۱۹۶۲ در دانشگاه ایروان[vii]، تبدیل به حوزهای تحقیقاتی شد، حوزهای که توسط یک ارمنی کردشناس به نام اُریِلی[viii] توسعه یافت. نیز اولین پروژهی عمده درباره ی موسیقی کردی، توسط کومیتاس وارادایت[ix]، موسیقی شناس و کشیش ارمنی در ارمنستان انجام شد. لذا همانطور که میبینیم ارمنستان کشوری است که بسیاری از نخستینهای کرد در این کشور روی داده است.
بحران هویت:
کردهای ازدی ارمنستان با بحران هویتی جدی در ارتباط با قومیت، دین و زبان و از همه مهمتر مساله کرد بودن خویش دست و پنجه نرم کرده اند. این مشکل بویژه زمانی تشدید شد که برخی از کردهای اِزدی اعلام کردند که دارای قومیتی متفاوت از قومیت کردها هستند. ازدیها از نظر دینی، از غالب کردها متفاوت بوده و پیرو دین اِزدی هستند، و اکنون به لحاظ قومیتی نیز از آنها جدا شده اند. لذا، این سوال به پرسشی عاجل تبدیل گردید که آیا کردهای قفقاز کرد هستند یا دارای ملیتی متفاوتند؟ اگر کرد هستند، چگونه است که شماری از آنها در سالهای اخیر به لحاظ تاریخی، دینی و نژادی از کردها جدا شدهاند؟ و اگر در اساس خود را کرد قلمداد نمیکنند، پس چگونه است که چنین نقش مهمی را در حفظ و ارتقای فرهنگ کرد بازی کردهاند؟
پرسش دیگری که به همان اندازه مهم است، این پرسش است که چرا برخی از ارمنیها که به دوستی و نزدیکیشان با کردها شهره اند، مخالف ایده ی کرد نبودن ازدیها[ی ارمنستان] هستند؟
در سرشماریهایی که در دوران اتحاد جماهیر شوروی انجام میشد، از اِزدیها چه در ارمنستان و چه در گرجستان، تحت عنوان کورد نام برده میشدند، درحالیکه در سرشماری که جمهوری تازه تاسیس ارمنستان در سال ۲۰۰۱ انجام داد، تنها ۱۰۰۰نفر از ۴۱هزار نفر اِزدی، خودشان را کرد معرفی کردند.
جمعیت اِزدیها در ارمنستان حدود ۴۱۰۰۰ نفر براورد میشود که بیشتر آنها هنوز دارای زندگی روستایی بوده و وابسته به کشاورزی میباشند. جمعیت ازدیها در ارمنستان روزبه روز کاهش مییابد چراکه بسیاری از جوانان در جستجوی فرصتهای شغلی بهتر دست به مهاجرت میزنند. عموما اولین مقصد این مهاجران در جستجوی کار، روسیه و در مراتب بعدی، کشورهای عضور اتحادیه ی اروپا میباشد.
سازمان اصلی اِزدیها در ارمنستان مدعی است که اِزدیها به لحاظ قومیتی کرد نیستند، همچنین آنها زبان خود را کردی نمیدانند. سازمان اِزدیخانه[x]، که توسط فردی به نام عزیز آماره[xi]، معروف به عزیز تاموریان، رهبری میشود روزنامه ای منتشر میسازد که در آن استفاده از واژگان «کرد» یا «کردستان» را ممنوع کرده است. در قسمت بالایی روزنامه این نوشته نقش بسته است: « ملیت ما اِزدی، دینمان شرف الدین و زبانمان اِزدکی است». آماره معتقد است که اِزدیها در اصل از هندوستان آمدهاند. قبایلی که پیش از تولید حضرت عیسی به عراق مهاجرت کرده و سپس در زمان عثمانی به ترکیه ی امروزی نقل مکان کرده و در نهایت به ارمنستان مهاجرت نموده اند. آماره در گفتگویی با من در ایروان اظهار داشت: « هیچ پیوندی میان کردها و اِزدیها وجود ندارد. ما به زبان اِزدی سخن میگوییم، آنها به زبان کورمانجی[xii]. کردها نژادا متعلق به خاورمیانه اند درحالیکه که ریشه های ما به هند برمیگردد. وقتی با کردها حرف میزنیم، نه ما و نه آنها زبان یکدیگر را نمیفهمیم».[xiii]
اما من محق بودم که در استلال آماره تشکیک کنم، چراکه حداقل من و وی داشتیم به لهجه ی کورمانجی زبان کردی با هم گفتگو میکردیم. با اینحال، نگرش سازمان اِزدیخانه ، از دهه ی ۱۹۹۰ در میان اِزدیهای ارمنستان ترویج شده است.
درعین حال، بسیاری از آکادمیسنها و شرقشناسان غربی، با عقاید آماره مخالف بوده و عقاید وی را اسطورهه ایی میدانند که منطق زبانشناختی و انسانشناختی را به مبارزه طلبیده است. و این مساله به گمانه ایی در رابطه با مقاصد آماره و شائبه های سیاسی مرتبط با آن دامن میزند
فیلیپ کرین بروک[xiv]، که یکی از متخصصان برجستهی اروپایی در زمینه ی اِزدیها[xv]است، چنین بیان میدارد که « اِزدیها کورد هستند و یکی از تیرههای اصلی کورد».
نِلیدا فوکارو[xvi]، تاریخدان ایتالیایی که در بریتانیا به کار تدریس مشغول است، میگوید که ازدیها به هیچ گروه قومی دیگر، غیر از کردها تعلق ندارند: « اِزدیها کرد هستند، کردی سخن میگویند و گویششان کورمانجی است».
واقعیت این است که پارلمان ارمنستان از سازمان اِزدیخانه حمایت میکند. نیز بسیاری از سیاستمداران ارمنی، از گروه آماره و نه گروههایی که اِزدیها را کرد میدانند، حمایت مینمایند. که این مساله خود به بحران هویت اِزدیها دامن زده است. حمایت سیاستمداران از سازمان آماره، اغلب دلایل تاریخی دارد، که در این میان قتل عام ارمنیها توسط دولت عثمانی در اوایل قرن ۲۰ نقش مهمی دارد. بسیاری از کردهای ارمنستان میگویند که به لحاظ تاریخی قسمتهایی از کردستان، که در حال حاضر در ترکیه قراردارد، پیش از آن که به طور کامل، دارای جمعیت ارمنی بودهاست.
در سال ۲۰۰۲، پارلمان ارمنستان قانونی تصویب نمود که مطابق آن ازدیها بعنوان غیرکرد شناخته میشوند؛ این درحالیست که در حقیقت ارمنیهای راستگرا، نه تنها کردها، بلکه تمامی اقلیتهای حاضر در ارمنستان را با دیده ی تحقیر مینگرند.
عامل عمده ی دیگر که در تشدید این بحران هویت نقش داشته است، کمبود ارتباط میان کردها در بخشهای مختلف با ازدیهای ارمنستان بوده است. روزنامه ی ریاتازه، که مهمترین نشریه ی کردی در ارمنستان است، هیچ حمایتی از طرف کردهای مناطق دیگر کردستان دریافت نمیدارد، درحالیکه روزنامه ی اِزدیخانه، از طرف دولت ارمنستان مورد حمایت قرار میگیرد و به صورت هفته نامه منتشر میشود. همچنین نیمی از زمان پخش یکساعته رادیوی کردی ایروان به کسانی اختصاص داده میشود که به ترویج ایده ی کرد نبودن اِزدیها مشغولند.
مشکل عمده ی دیگر، ضعف هویت کردی درمیان اِزدیهای ساکن شهرها، خصوصا ساکن پایتخت و دیگر شهرهای بزرگ است، که اهمیتی به این مساله نمیدهند که کرد باشند یا اِزدی. همچنین بسیاری از کردهایی که بصورت اقلیت در روستاهای تحت سلطه ی ارمنیهای محفظه کار زندگی میکنند، از آشکار نمودن هویت کردی خویش حذر دارند، تا همسایگان ارمنی خویش را تحریک نکنند.
نرخ بالای بیکاری و کمبود فرصتهای شغلی، دیگر عامل مهم تشدید مساله بحران هویت اِزدیها در ارمنستان است؛ البته مساله ی اشتغال اگرچه برای اکثر مردم ارمنستان مشکل عمده ای محسوب میشود، اما این مساله مشکلاتی بسیار حادتری را برای اقلیتهایی نظیر ازدیها به وچود آورده است.
مساله ی بیکاری به عامل مهمی در مهاجرت قشر جوان از روستاها به نواحی شهری بدل شده است. برای مثال در روستای هاکو[xvii]، در بخش غربی ارمنستان، درحال حاضر تنها ۱۶ خانواده باقیمانده اند، درحالیکه تا اوایل۱۹۹۰، بیش از ۱۰۰ خانواده در آنجا میزیستند. مشکلات اقتصادی حتی سبب شدهاست که برخی از اِزدیها به دین مسیحیت بگروند تا غذا و دیگر انواع مساعدتها را دریافت کنند. در روستای آماره، در شمال ایروان، حدود ۳۵% از جمعیت آن به مسیحیت انجیلی[xviii] گرویده اند. که این بیشتر به دلیل کمک هایی است که به خاطر تغییر دین از طرف گروههای مسیونری غربی[xix] دریافت میدارند.
هرچند سازمانهایی چند وجود دارند که در راستای حفظ و ارتقای حقوق و فرهنگ کرد در ارمنستان تلاش میکنند، اما این سازمانها اکثرا سازمانهای سیاسی هستند و یا اینکه خود نیز با مشکلات سخت اقتصادی درگیرند و در آستانه ی تعطیلی قرار دارند.
در نهایت باید تاکید کرد که تغییرات هویتی در میان اِزدیها در طول دوران تحولات عمیق و مشکلات جدی اقتصادی و سیاسی ظهور کرده است و این مساله نیاز به بررسی آکادمیک همه جانبه تری دارد.
پینوشتها:
[۱] – Ezdi
[۲]– دکتر نهرو زاگروس، دارای دکترا در رشته ی موسیقیشناسی قومی است و در رساله دکترای خویش به موسیقی اِزدیها پرداخته است. وی مطالعات میدانی خویش را به مدت بیش از ۶ سال در کشورهای ارمنستان، گرجستان و ترکیه انجام داده است.
[۳]– Zare
[iv]– Arabi Shamo
[v] – Reya taza
[vi] – Kurdology
[vii] – Yerevan University
[viii]– Oryeli
[ix] – Komitas Varadayt
[x] – Ezdixane
[xi] – Aziz Amare
[xii] – Kurmanji
[xiii]– آماره این را در مصاحبهای در سال ۲۰۰۶ بیان کرد.
[xiv]– Philip Cranebrook
[xv]– وی مسلط به زبان فارسی و زبان کردی در هر دو گویش سورانی و کورمانجی است و نیز متخصص حوزهی ادیان ایران باستان است.
[xvi] – Nelida Fukaro
[xvii] – Hako
[xviii]– Evangelical Christians